نماز از دیدگاه اندیشمندان
مرحوم سیّد بن طاووس(ره)
نماز ترا به این مى خواند در پیشگاه مالك زندگان و مردگان حضوریابى ، پس با دلى آكنده از رغبت ، و ضمیرى مالامال از شرف ، به نماز برخیز و هر كارى را كه خدایتعالى تو را به اشتغال به آن معذور نمى دارد ترك كن ، چه اشتغال به چنان امورى مخالف با مولا و سبك شمردن فرمان او جل جلاله باشد و خطرى است سهمگین كه از كیفر آن ایمن نمى توان بود. و مشنو كه گویند به تاءخیر انداختن وقت نماز دشوار نیست. پس به نماز برخیز، با كمال اشتیاق ، با رغبتى از سر عشق ، و با عشقى به كمال ، در نماز به خداى حىّ هستى بخش ، روى سخن داشته باش و مقام خود را كه بنده اى از یاد مبر، و از ستایش ذات پاكش كوتاهى مكن .كشف المحّجه ، سیّد بن طاووس ، ص 212.
شیخ الرئیس بوعلى سینا(ره)
ابو حامد امام محمّد غزالى(ره)
ظاهر نماز: مانند طهارت تن و جامه و جاى پاك ایستادن و روى به قبله آوردن و چشم از جایگاه سجود فراتر بردن است این همه صورت نماز است و این صورت را حقیقتى است كه آن روح نماز است . اگر اصل روح نباشد نماز همچون آدمى مرده باشد و كالبدى بى جان . اصل روح نماز، خشوع است و حاضر بودن دل در جمله نماز، كه مقصود نماز راست داشتن دلست با حق تعالى ، و تازه كردن ذكر حق تعالى بر سبیل تعظیم ، چنان كه حق تعالى گفت : « وَ اَقِمَ الصَّلوه لِذَكْرِى ، نماز بپاى دار براى یاد كرد مرا » [8]رسول خداصلّى اللّه علیه و آله فرمود :كسى كه نصیب وى از نماز جز رنج و درماندگى نیست . و این آن است كه به ظاهر نماز كند و به دل غافل ، و باز رسول خداصلّى اللّه علیه و آله رمود: كه بسیار بنده بود كه نماز كند و از نماز وى بیش از ده یك یا شش یك ننویسند و آن مقدار نویسند از نماز هر كسى كه به دل در آن حاضر باشد. و فرمود: نماز چنان كن كه كسى را وداع خواهى كرد یعنى خود را و هواى خود را وداع كن ، بلكه هر چه جز حق است آن را وداع كن و همگى خود به نماز ده ، و براى این بود كه عایشه گوید كه رسول خداصلّى اللّه علیه و آله با ما حدیث مى كردى و ما نیز با وى ، چون وقت نماز در آمد گفتى كه هرگز ما را نشناخته است از مشغولى كه بودى به عظمت حق تعالى !...كیمیاى سعادت ، محمد غزالى ، ص 141 و 120.
حضرت آیت ا... بهاءالدینى(ره)
نماز معراج است اگر انسان صادقانه باشد و حرفهایى را كه در نماز مى زند دروغ نباشد، این نماز معراج است وقتى انسان مى گوید: « إِیّاكَ نَعْبُدُ وَ اِیّاكَ نَسْتَعِینُ » بنده هیچ موجودى غیر از خدا نیستم ، استعانت به غیر از خداى تعالى ندارم و در تمام حوایج ، علوم ، اقتصاد، سلامت و شفا، پناهگاه من خداى تعالى است . اگر انسان موجودى باشد كه غیر خدا را عبادت نكند و به ما سوى الله استعانت نجوید، نماز معراج اوست . معارف اخلاق ، عبادات ، صوم و صلاه و حج ، براى این است كه انسان به این مرحله برسد... این عروج و معراج اوست . ولى خدا باید توفیق دهد، تا كسى بتواند خود را به این مرحله برساند.نماز معراج است ولى مؤ منى كه راستگو باشد وقتى مى گوید: « إِیّاكَ نَعْبُدُ وَ اِیّاكَ نَسْتَعِینُ » دروغگو نباشد. اگر روزى صد مرتبه انسان این دروغها را بگوید به جاى این كه صعود پیدا كند، سقوط مى كند. عروج نتیجه صداقت انسان است . اگر صادقانه گفت : « إِیّاكَ نَعْبُدُ » آن وقت منبع علم و حكمت و قدرت مى شود و تمام بركات الهى بر این موجود نازل مى شود ولى ورود به این مرتبه خیلى مشكل است و بدون توفیقات و تاءییدات الهى نمى توان آتشهاى دنیا را تحمّل كردنردبان آسمان ، مجموعه درسهاى اخلاق آیت ا... بهاء الدین ره ، درس 62 ص 267.
آیت ا... شهید دكتر بهشتى(ره)
این ایستادن و خم شدن ، این نشستن و به خاك افتادن ، و با هر یك كلماتى گفتن چه معنا دارد؟ در آن لحظه كه آدمى به كمال و شكوه بى نهایت آفریدگار جهان مى اندیشد، سراپا شیفته آن مى شود، دل و جانش به خضوع و خشوع و فروتنى مى گراید، با آهنگ فطرت در برابر آن همه كمال و عظمت سر تعظیم فرود مى آورد، ركوع و سر به زمین مى ساید، سجود و زبان به ستایش مى گشاید، حمد و تسبیح .
و در آن لحظه كه انسان خود را به كمك یك نیروى برتر از ماده نیازمند مى یابد، دل به سوى آفریدگار دانا و توانا و مهربان جهان مى آورد، راز و نیاز خود را با او در میان مى نهد و او را به كمك مى خواند، دعا این است نماز ما و نیایش روزانه ما، به سوى خدا، خداى یكتا، خداى پر مهر. نیایشى كه هر فرازش ، بیانگر اصلى از اصول جهان بینى اسلام ، و هر حركتش ، نمایشگر پیوند عمیق انسان اسلام با خداست . نیایشى كه انسان را به سوى خدا، به سوى راه او، و به سوى رهبران او مى كشاند. او را به همه شایسته كاران روى زمین ، در طول تاریخ ، در گذشته و آینده و حال ، پیوند مى دهد. و صف او را از صف ستمگران و تبهكاران و گمراهان جدا مى سازد تا در راه راست خدا استوار بماند و به بیراهه نیفتد. اینك تو اى انسان جستجو گر عصر ما برخیز، برخیز تا با شور و نشاط، به نیایشى چنین زنده و سازنده بپردازیم ، و خود را از هر چه جز حق و حقیقت است پیراسته سازیم .نماز چیست ، شهید آیت ا... دكتر سیّد محمد حسین بهشتى (ره )، ص 10.